Book Review: Ảo ảnh của người hướng nội trong xã hội dư thừa kết nối
Đinh Đức Hoàng không còn là cái tên xa lạ đối với độc giả Việt Nam. Có nhiều “ngả” dẫn ta đến tác phẩm của anh, mà ở mỗi “ngõ” tiếp cận, ta lại tiếp nhận câu chuyện anh kể theo những hướng khác nhau.
Có lẽ, nhiều người sẽ biết đến anh với biệt danh Hoàng Hối Hận, một “influencer” trên mạng xã hội - thành viên của “tổ ngàn like” thời Facebook vừa xuất hiện tại Việt Nam. Có người lại biết đến cái tên Đinh Đức Hoàng với vai trò nhà báo mảng bóng đá, và sau này là người chăm chút nội dung cho mục “Góc Nhìn” trên tờ VnExpress. Lại có người biết đến anh với vai trò là Phó Tổng Giám đốc Trung tâm UNESCO - phụ trách các dự án ghi lại những biến đổi của văn hoá và xã hội Việt Nam trong thế kỷ 21. Nhưng dù tiếp cận “ngả” nào đi nữa, tên tuổi Đinh Đức Hoàng cũng đều gắn liền với nghề viết.
Trong Ảo ảnh trong xã hội dư thừa kết nối, cuốn sách mới nhất của Đinh Đức Hoàng, ta thấy anh đặt trung tâm câu chuyện vào nhóm người hướng nội. Không chỉ đồng cảm mà còn là phê phán, Đinh Đức Hoàng đã bóc tách cấu trúc xã hội, vận động của nền kinh tế và sự định vị của mỗi cá thể người ở trong đó.
Gỡ nhãn dán hướng nội, hướng nội giả vờ, hướng ngoại và song hướng
Vấn đề trung tâm của cuốn sách Ảo ảnh trong xã hội dư thừa kết nối chính là đời sống cá nhân và đời sống xã hội của người hướng nội. Dù là mô hình làng xã Việt Nam tồn tại bao đời nay hay thế giới phẳng của mạng xã hội bây giờ, người hướng nội vẫn luôn mang “mặc cảm” và khó khăn để đạt được thành công. Đó là nội chiến và ngoại chiến của nhóm người này, để tồn tại và phát triển trong xã hội. Tuy nhiên, Đinh Đức Hoàng không đơn thuần chấp "sự thật hiển nhiên" như vậy, mà trái lại, anh nghi ngờ và chất vấn nó.
Ảo ảnh trong xã hội dư thừa kết nối chính là quy trình gỡ nhãn dán người hướng nội bằng việc chỉ ra và phản biện về các “ảo ảnh”. Trong chương đầu tiên, tác giả đưa ra một phản đề có tên Mê chấp của đàn cá nhỏ. Bằng việc “giải cấu trúc” những định kiến về người hướng nội, tác giả chỉ ra những hiểu nhầm đã chi phối cuộc sống cũng như sự thất bại, thành công của nhóm người này.
Cũng từ đây, anh nêu ra một diễn giải mang tính trọng tâm của cuốn sách: người hướng nội giả vờ. Theo đó, tác giả ám chỉ những người được gán nhãn hướng nội (không giỏi kết nối xã hội, đam mê cô độc, dành thời gian chăm sóc cho tâm hồn mình) nhưng thực ra đó cũng chỉ là một ảo ảnh khác. Tác giả đưa ra nhiều nghịch lý và tranh luận trên những biểu hiện của một cá thể với những thay đổi trong cấu trúc xã hội: Từ văn hoá làng xã đến thế giới phẳng, từ con người đến xã hội có sự góp mặt của AI (trí tuệ nhân tạo).
Đinh Đức Hoàng lấy chính mình và những người xung quanh anh ra làm minh hoạ, diễn giải và tranh biện. Đó là câu chuyện của diễn viên trẻ Hoàng Hà, các nhạc sĩ trẻ như Mew Amazing (Lê Đức Hùng), Kai Đinh (Đinh Lê Hoàng Vỹ)... Bằng phương pháp điền dã, anh kể lại những khó khăn và cách vươn lên của người hướng nội trong giao tiếp, kết nối xã hội, làm việc và giải trí.
Môi trường mạng đang cung cấp cho chúng ta hàng loạt ảo ảnh về sự hiểu biết, về vun đắp cảm xúc, về phát triển bản thân. Bạn có thể hiểu rằng mình hướng nội, nhưng thực chất chỉ là đang di chuyển từ cái chợ (ngoài đời) lên cái chợ to hơn (trên mạng).
Đây không chỉ là một cuốn sách để thấu hiểu mà còn cung cấp một góc nhìn mang tính phê phán. Ở đó, mỗi nhân vật xuất hiện trong cuốn sách đều được làm nổi bật ở những mối “bất hoà” giữa cá nhân - đám đông, tư duy độc lập và vận động chung của xã hội, giữa vị kỷ và thoả hiệp. Bằng trải nghiệm cá nhân và những người khác, Đinh Đức Hoàng diễn giải về một trật tự thế giới luôn thay đổi, nơi người hướng nội không phải lúc nào cũng yếu thế trong phát triển bản thân.
Tác giả không khuyến khích độc giả trở thành một người cô độc. Thay vào đó, anh dùng từ “tĩnh lặng” để mô tả nhóm người này trong xã hội. Ở chương cuối cùng, Hướng nội + Hướng ngoại, Đinh Đức Hoàng đưa ra một lời giải cho làm sao để người hướng nội làm sao để cân bằng chính là song hướng (Ambivert). Thuật ngữ này được tác giả vay mượn của Adam M. Grant, với tiền tố “ambi” nghĩa là song, kép. Chính điểm cân bằng này tạo ra con đường riêng để người hướng nội sống và phát triển trong xã hội vốn trọng người hướng ngoại, cần quan hệ và biết giao đãi.
Làm sao để người hướng nội chung sống và phát triển bản thân lành mạnh?
Ảo ảnh trong xã hội dư thừa kết nối không chỉ là những câu chuyện được phân tích một cách đơn thuần. Đinh Đức Hoàng biến cuốn sách của mình trở nên hữu dụng khi thường xuyên đưa ra những bài học thực tiễn. Ở bất kỳ chương nào, tác giả cũng cố gắng chỉ ra những phương pháp hoặc lời giải để gỡ nhãn dán và thực hành cho người hướng nội.
Theo một cách nào đó, cuốn sách này là một Đắc nhân tâm cho người hướng nội. Bằng việc trích dẫn rất nhiều lý thuyết và thực hành của tác giả Robin Dunbar, Đinh Đức Hoàng đã đưa ra mô hình về việc quản trị các mối quan hệ trong xã hội dư thừa kết nối. Theo đó, mô hình 5 - 1500 người mà mỗi người (cả hướng nội hay hướng ngoại) nên tuân thủ để chung sống lành mạnh xã hội ngày nay: 5 người đặc biệt thân thiết (bờ vai để khóc), 15 bạn thân, 50 bạn bè, 150 quan hệ có ý nghĩa, 500 người quen và 1500 người biết.
Đinh Đức Hoàng nhận định rằng: "Trong kỷ nguyên của những tiếng ồn, khả năng tư duy độc lập tối ưu hoá cơ hội kinh tế và cơ hội hạnh phúc. Hãy xây dựng các nguyên tắc và giới hạn, tìm kiếm điểm cân bằng giữa việc nuôi dưỡng đời sống xã hội và vun đắp tâm hồn bên trong".
Theo phân tích của tác giả, người hướng nội dù có những “cuộc chiến” trong bản thể nhưng không hề “yếu thế” trong kết nối xã hội. Chính khả năng tập trung vào bản thân, tư duy độc lập và biết chăm chút cho tâm hồn lại là những “vũ khí” lợi hại nhất. Điều này không chỉ đúng trong thời đại dư thừa kết nối ngày nay mà còn hoàn toàn phù hợp với chiều dài lịch sử.
Tác giả viện dẫn hai câu thơ của Trạng Trình Nguyễn Bình Khiêm “Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ/ Người khôn người đến chốn lao xao” để nhắn nhủ với độc giả: khả năng tư duy độc lập, tập trung vào giá trị bên trong rất quan trọng. Chính sự tĩnh lặng, sự vắng vẻ là cơ hội để người hướng nội quan sát, suy ngẫm và nuôi dưỡng tâm hồn. Từ đây, người hướng nội có thể chọn lọc để xây dựng các mối quan hệ bền chặt, có ý nghĩa thay vì tự “nhốt mình” hay cố gắng tỏ ra hướng ngoại, với những kết nối không cần thiết.
Khép lại cuốn sách, Đinh Đức Hoàng nhấn mạnh rằng: “Nhiều người nuôi một niềm tin chung như thế, chẳng tuyệt đối hoá đời sống xã hội cũng chẳng ích kỷ đến mức chỉ nuông chiều bản thân. Họ vẫn đi được con đường của mình”. Những người như diễn viên trẻ Hoàng Hà, nhạc sĩ Mew Amazing, Kai Đinh, đạo diễn Việt Tú… và chính tác giả Đinh Đức Hoàng đã đi con đường đó, khi cân bằng giữa hướng nội và hướng ngoại, đấu tranh và thoả hiệp, vị kỷ và vị tha.
