Hình tượng (persona) nghệ sĩ nữ Việt Nam vẫn thường “chạy” theo hai hướng quen thuộc: sự độc lập và mạnh mẽ, hoặc yếu đuối và u sầu. Trong làn sóng nữ quyền trước đây, kiểu hình tượng phụ nữ mạnh mẽ thường dễ nhận được sự ủng hộ, là hình mẫu được công khai cổ vũ. Ngược lại, đối với kiểu hình tượng phụ nữ yếu đuối, sầu muộn lại thường có xu hướng bị phê phán, thậm chí là coi thường, chỉ trích.

Tại sao thứ âm nhạc của buồn đau đến từ các nghệ sĩ nữ từng khó được chấp nhận trước đây nay lại thường xuyên xuất hiện và được yêu thích hơn? Liệu rằng, những bản tình ca vụn vỡ với những câu chuyện “tan nát con tim” của các nghệ sĩ nữ thời gian qua đang nói với ta điều gì về sự chuyển đổi văn hóa (culture shift) trong nền âm nhạc Việt Nam đương đại?

Sức mạnh của sự dễ bị tổn thương

“Chúng ta đang sống trong một thế giới dễ bị tổn thương. Và một trong những cách xử lý chính là làm tê liệt nó. Nhưng nỗ lực này mang đến nhiều tác dụng phụ. Kết quả là ta làm tê liệt chính niềm vui, lòng biết ơn và làm tê liệt chính hạnh phúc của mình”.

Đó là chia sẻ của viện sĩ Brené Brown, tác giả cuốn sách The Power of Vulnerability (tạm dịch: Sức mạnh của sự dễ bị tổn thương) tại một TED Talk trước đây. Trước hết, nhận thức về việc chúng ta đang sống trong một thế giới dễ bị tổn thương là rất quan trọng. Chỉ khi chấp nhận điều này, ta mới có thể bắt đầu sống trọn vẹn và mở lòng hơn.

Một chấn thương tâm lý hậu tuổi thơ, một người thân vừa qua đời, một mối tình vừa tan vỡ… có thể đến với bất cứ ai và là khởi nguồn của bất hạnh, đau buồn. Khi điều đó xảy ra với nghệ sĩ, họ có thể phản ứng (thông qua âm nhạc) theo những cách hoàn toàn khác nhau. Lấy ví dụ như Miley Cyrus, cô có thể tự mua hoa và tự yêu bản thân mình sau đổ vỡ tình yêu. Với Lana Del Rey, cô có thể chìm trong nỗi đau khổ, vượt qua từng giai đoạn sầu muộn và chia sẻ trạng thái cảm xúc đó đến khán giả thông qua âm nhạc.

Cả hai xu hướng phản ứng này của nghệ sĩ nên được chấp nhận, đồng cảm và cổ vũ giống nhau. Bởi trước hết, âm nhạc vừa là phương tiện để bộc lộ cảm xúc của người nghệ sĩ, đồng thời cũng là phương tiện để kết nối với hàng triệu người khác. Tuy nhiên, trong một giai đoạn của trào lưu nữ quyền trước đây, thứ âm nhạc u sầu giống như Lana Del Rey lại khó được chấp nhận hơn, thậm chí bị hiểu sai.

Khi nghệ sĩ không được hát về những trải nghiệm chân thực của họ, đó cũng là lúc âm nhạc chỉ còn là những “minh họa” hay sự giả vờ. Nói theo cách của Brené Brown, nếu ca sĩ không chấp nhận và chia sẻ sự dễ bị tổn thương, họ cũng đang tự làm tê liệt niềm hạnh phúc thực sự của bản thân (trong đời sống thường nhật và trong nghệ thuật).

Tuy vậy, đã có một sự chuyển đổi văn hóa âm thầm nhưng bền bỉ, để những tiếng nói của phụ nữ trong âm nhạc được thấu hiểu và tôn trọng như nhau. Điều đó không chỉ xảy ra ở nền âm nhạc US-UK mà còn diễn ra tại Việt Nam.

Trong nền nhạc pop đương đại Việt Nam, chúng ta dần thấy nhiều hơn sự tự do biểu đạt cảm xúc, kể cả đó là sự yếu đuối. Một nữ ca sĩ đầy độc lập và mạnh mẽ như tlinh cũng có lúc yếu đuối như trong Nếu lúc đó. Thậm chí, thứ âm nhạc đầy buồn đau ấy lại chạm đến nhiều khán giả và truyền cảm hứng để người nghe có thể mở lòng với sự dễ bị tổn thương, từ đó chữa lành trong chính sự vụn vỡ.

Âm nhạc của đau buồn

Không hẹn mà gặp, hình tượng nghệ sĩ nữ với những bản nhạc vụn vỡ lại xuất hiện nhiều hơn trong thời gian qua. Phùng Khánh Linh với đĩa nhạc hoàn hảo Giữa một vạn người, Min với lá thư gửi cho chính mình - Dear Min và Trong của Nhạc của Trang ra mắt gần đây đều có một điểm chung: khám phá những khía cạnh mong manh, dễ bị tổn thương và nỗi u uẩn trong tâm hồn.

Có thể nói, Giữa một vạn người là album hay nhất và thành thực nhất của Phùng Khánh Linh. Khả năng kể chuyện của Phùng Khánh Linh đã đạt đến mức điêu luyện khi cô khám phá mọi khía cạnh yếu mềm nhất của một cô gái bị tổn thương trong tình yêu. Ở đó, ta thấy từng giai đoạn của sự chống đối, trốn chạy, chấp nhận và thành thực với nỗi đau buồn.

Ngay từ bài hát mở đầu album Grief Is the Price You Paid for Love, Phùng Khánh Linh đã nhấn mạnh rằng buồn đau là cái giá mà ta phải trả vì yêu đương. Nhưng đồng thời, buồn đau ở đây cũng có giá trị của nó, như một lời tỏ bày hết sức thành thực, một thái độ có phần chua chát nhưng cần thiết để vượt qua nỗi đau.

Kể từ đó, những bài hát nối tiếp nhau kể một câu chuyện được nhìn qua lăng kính của đau buồn. Giữa một vạn người là thời kỳ tang chế cho một tình yêu đã mất của một cô gái, khi hiện thực phũ phàng, khi Anh là thằng tồi nhưng vẫn không thôi Ám ảnh về anh. Xuyên suốt album, ta thấy Phùng Khánh Linh như đang gỡ rối tơ lòng: khi loay hoay (Linh cảm), khi tức giận (Anh là thằng tồi, Ước anh tan nát con tim), khi lại muốn níu kéo (Hãy nói anh sai rồi).

Min cũng có một hướng tiếp cận tương tự Phùng Khánh Linh trong đĩa nhạc Dear Min phát hành gần đây. Vốn là một ca sĩ nhạc pop với những bản nhạc vui tươi, Min chưa bao giờ thực sự mang đến một hình ảnh cá nhân chân thực trong các sản phẩm trước đó. Nhưng Dear Min đem lại những cảm nhận hoàn toàn khác, một sự chân thật ở một ngôi sao nhạc pop đích thực mà ta chưa từng thấy trước đây.

Ngay từ tựa đề album, nó đã gợi lên một sự trìu mến, như một lá thư gửi cho chính mình của Min. Dear Min là tập hợp những bản ballad trên nền nhạc piano lanh lảnh, một thanh âm đủ thanh lịch nhưng cũng gợi ra những cảm giác đầy mong manh, vụn vỡ. Ngay từ phần mở đầu, Min không cất giọng mà chỉ là một lớp thanh âm trầm, tựa như ký ức về người đàn ông mà cô yêu đã mờ nhòa. Bản nhạc được đặt tên là Fragile (dễ vỡ), dự báo cho sự thổn thức của toàn album.

Trang có lẽ là một trường hợp lạ hơn nữa, khi tính nữ xuyên suốt trong album của cô là sự chất vấn nỗi buồn và những tự sự chân thành. Trong Bài hát của em phát hành từ nhiều năm trước, Trang từng hát: “Vì lời hát em viết ra là những đớn đau ngút ngàn / Xé nát con tim ai vụn vỡ”.

Có lẽ đó cũng là khoảnh khắc xác lập chân dung âm nhạc của cô: một cô gái hát nên những chân thành của bản thân nhưng có khả năng làm thôn thức trái tim người nghe. Âm nhạc vừa là phương tiện để tỏ bày, vừa là cách để kết nối, và Nhạc của Trang hiểu rõ điều đó.

Ở album mới nhất Trong, Trang tiếp tục tạo ra những “bài hát của em”. Trong là những ghi chép tản mạn, với sự cộng gộp của những hình ảnh, kỷ niệm, nỗi nhớ… Đĩa nhạc giống như một bảo tàng trưng bày những khía cạnh của tâm hồn. Nhưng mọi thứ đều đẹp quá, dễ chịu quá, khiến chúng ta bắt đầu nghi ngờ về chính nó.

Chữa lành trong vụn vỡ

Nhà văn Emil Cioran từng viết trong On the Heights of Despair (tạm dịch: Trên đỉnh cao tuyệt vọng) rằng: “Những bộc bạch đích thực chỉ được viết bằng nước mắt”. Bởi sự trung thực chính là “đỉnh cao” của việc chấp nhận sự dễ bị tổn thương và nước mắt là biểu hiện rõ nhất của sự tổn thương đó.

Phùng Khánh Linh đã viết nên một album bằng những bộc bạch đích thực ấy. Sau khi trải qua tất cả những cung bậc của buồn đau, Phùng Khánh Linh quay lại với chính mình, trở lại trò chuyện với cái tôi đầy tổn thương bên trong. Tâm sự với đêm một mình và đỉnh điểm là lời thú nhận Em đau cho thấy cô đã hoàn thành hành trình chữa lành. Dù nỗi đau có thể vẫn còn đó, nhưng nhân vật nữ trong câu chuyện của Phùng Khánh Linh đã thấu hiểu hơn, chấp nhận hơn và được chữa lành.

Trong khi đó, Min từng chia sẻ về album rằng: “Đây là lần đầu tiên tôi dám mở hết ngăn kéo cảm xúc của mình. Không giấu diếm, không ‘sugarcoat’ - tô vẽ màu hồng lên những nỗi buồn. Mọi thứ thật hơn, mong manh hơn và cũng vì thế mà mạnh mẽ hơn. […] Thật ra, đó còn là hành trình tôi học cách buông bỏ kỳ vọng, đối diện với cô đơn và tự mình đứng dậy”.

Dear Min là một nỗ lực kiểm kê nỗi buồn trước khi bước qua. Ở đó, ta thấy nhân vật nữ trong album đã thấu hiểu và xoa dịu hơn. Những lựa chọn về ca từ, điểm nhìn hay phần sản xuất âm nhạc đều phản ánh sự dịu dàng này. Đó là hành trình chữa lành mà điểm xuất phát là sự chấp nhận, học cách yêu chính bản thân và cự tuyệt sự độc hại.

Hành trình của Trang cũng có nhiều điểm tương đồng với Phùng Khánh Linh hay Min. Ca khúc áp chót album, Cuộc đàm phán với nỗi đau, là khoảnh khắc Trang chọn đối diện thay vì tô vẽ hay lờ đi, hay đang cố sáng tạo một hiện thực khác với thực tế, tuy đẹp nhưng giả dối. Trong bài hát khép lại album mang tên Thế giới khác, tính tự thuật của Trang hiện lên rất rõ: “Những nỗi đau không lời/ Mình thật giống nhau trong đời”.

Cứ mở lòng, thế giới sẽ đón nhận

Một trong những khoảnh khắc gây tiếc nuối nhưng cũng ấm áp nhất trong lễ trao giải Làn Sóng Xanh 2026 vừa qua là những chia sẻ và lời khen dành cho album Giữa một vạn người của Phùng Khánh Linh và Dear Min của Min khi cả hai trượt các hạng mục đề cử. Cách người hâm mộ khen ngợi và đồng cảm với hai nghệ sĩ này cho thấy việc mở lòng và thành thực của nghệ sĩ quan trọng đến mức nào.

Âm nhạc của buồn đau không phải lúc nào cũng ủy mị hay sướt mướt. Bởi trong những khúc ca được viết ra không giấu diếm ấy, ta thấy được sức mạnh của sự thấu cảm. Và không chỉ người nghệ sĩ, ngay cả người nghe cũng như đang được chữa lành bởi thứ âm nhạc về sự dễ bị tổn thương đó.