Có những điều cơ thể nói được mà ngôn ngữ không thể. Đó cũng là điểm khởi đầu của Địa đàng vỡ vụn, vở diễn Dance theater của sân khấu kịch Eclipse đã thể hiện trọn vẹn điều ấy bằng chuyển động, khoảng lặng và những câu hỏi không cần lời giải.

Dance theater là loại hình nghệ thuật trình diễn kết hợp múa, kịch, lời thoại, âm nhạc và nghệ thuật sắp đặt thành một chỉnh thể thống nhất. Khác với kịch nói truyền thống, Dance theater không phát triển theo một cốt truyện tuyến tính với mở đầu, cao trào và kết thúc. Thay vào đó, tác phẩm được cấu thành từ những mảnh ký ức, những trạng thái cảm xúc hay những xung đột tâm lý. Người xem được mời bước vào một không gian trải nghiệm và kể câu chuyện theo cảm nhận của họ.

Điều đó khiến Dance theater vẫn còn là một loại hình khá mới mẻ với nhiều khán giả Việt Nam. Trong khi chúng ta quen tìm kiếm ý nghĩa qua lời thoại hay diễn biến cốt truyện, Dance theater lại đặt niềm tin vào khả năng biểu đạt của cơ thể. Mỗi chuyển động bên cạnh chuyên chở cảm xúc của người biểu diễn, còn mở ra vô số cách diễn giải cho khán giả.

Vì thế kịch múa được xem là một trong những loại hình phản ánh tinh thần của nghệ thuật hậu hiện đại, bởi nó chủ động xóa nhòa ranh giới giữa các thể loại. Múa không còn chỉ là múa. Kịch không còn chỉ là lời thoại. Âm thanh, ánh sáng, không gian và cả sự im lặng đều trở thành chất liệu để kể chuyện.

Nếu nghệ thuật hiện đại từng cố gắng xác lập những quy chuẩn về hình thức và ý nghĩa, thì hậu hiện đại lại đặt câu hỏi liệu những quy chuẩn ấy có thực sự cần thiết. Dance theater chấp nhận sự phân mảnh, tính đa nghĩa và những khoảng trống trong diễn giải. Nó không cố gắng dẫn khán giả đến một chân lý duy nhất, mà để mỗi người tự hoàn thiện tác phẩm bằng trải nghiệm của riêng mình.

Có lẽ cũng từ đó mà tính chuyển động của Dance theater không dừng lại ở cơ thể của người nghệ sĩ, mà tiếp tục sống trong cách mỗi khán giả cảm nhận sau khi buổi diễn khép lại.

“There is nothing outside the text” (Không có gì nằm ngoài văn bản) - Jacques Derrida

Câu nói nổi tiếng này không có nghĩa rằng mọi thứ chỉ tồn tại trong chữ viết, mà nhấn mạnh rằng con người luôn tiếp cận thế giới thông qua các hệ thống ký hiệu và diễn giải. Ở góc nhìn ấy, Dance theater là sự thử nghiệm nhằm mở rộng khái niệm về ngôn ngữ. Cơ thể cũng là một văn bản. Một nhịp thở, một cái nhìn, sự run rẩy của đôi tay hay một bước chân chậm rãi đều là ngôn ngữ để truyền đạt. Chúng không diễn giải bằng câu chữ nhưng vẫn có thể được đọc, được cảm nhận và được diễn giải theo nhiều cách khác nhau.

Khi xã hội ngày càng bị bao phủ bởi những phát ngôn, khẩu hiệu, dòng trạng thái và những cuộc tranh luận không hồi kết, Dance theater đặt nghi vấn bằng chuyển động cơ thể. Khi ngôn từ trở nên bất lực, những mất mát, những tổn thương, cảm giác cô độc hay khủng hoảng về bản sắc đôi khi xuất hiện trước khi ta có thể gọi tên chúng.

Tôi bị thu hút bởi chuyển động và những động tác múa bởi đây là ngôn ngữ chung có thể giao tiếp với bất kì ai cho dù họ đến từ đâu, nói ngôn ngữ nào - đạo diễn “Địa Đàng Vụn Vỡ” John Andrew Cunnington chia sẻ.

Chính tinh thần đó hiện diện rõ trong Địa đàng vỡ vụn. Thay vì kể một câu chuyện với nhân vật và tình tiết rõ ràng, vở diễn mở ra bằng những chuyển động đứt gãy, những lớp âm thanh, ánh sáng và không gian được sắp đặt như những mảnh ký ức. Khán giả không bị dẫn dắt đến một kết luận, mà được đặt vào giữa những câu hỏi về sự tồn tại, về cái đẹp, về thành công, về giá trị bản thân và những khủng hoảng rất đỗi đời thường. Những câu hỏi ấy dần xuất hiện thông qua từng chuyển động của người biểu diễn. Mỗi chuyển động đều như đang dò dẫm tìm một cách diễn đạt khác khi ngôn từ trở nên bất lực.

Tính chuyển động trong ngôn ngữ hình thể

Cái hay của Địa đàng vỡ vụn nằm ở chính tính chuyển động của nó. Chuyển động ở đây không chỉ là ngôn ngữ của cơ thể trên sân khấu mà còn là sự dịch chuyển của ý nghĩa khi tác phẩm đi qua từng khán giả.

Thông qua sự sắp đặt của âm thanh, ánh sáng và không gian, ba nghệ sĩ Lê Mai Anh, Diệu Thảo và Anna Wu không khép kín sân khấu trong phần trình diễn của mình mà mở rộng nó đến hàng ghế khán giả. Người xem không chỉ dõi theo chuyển động của diễn viên mà còn được mời bước vào một hành trình đối thoại với chính ký ức, những hoài nghi và những câu hỏi thường trực về bản thân.

Vì thế, mỗi người sẽ nhìn thấy một Địa đàng vỡ vụn khác nhau. Ký ức của người biểu diễn gặp gỡ ký ức của người xem để tạo nên một tác phẩm luôn ở trạng thái vận động, không ngừng được viết lại trong quá trình tiếp nhận. Chính ở điểm ấy, Dance theater vượt khỏi việc kể một câu chuyện và trở thành một không gian của trải nghiệm.

Kịch múa vì thế không chỉ chạm đến con người bằng những chuyển động hữu hình của cơ thể, mà còn bằng những chuyển động vô hình trong nhận thức và cảm xúc.

Có những ký ức tưởng đã lắng xuống bỗng được đánh thức, có những câu hỏi vốn không có lời giải lại bất ngờ hiện diện. Điều tác phẩm để lại không phải là một ý nghĩa cố định, mà là sự chuyển động tiếp diễn trong mỗi người sau khi buổi diễn đã kết thúc.

Con người khác nhau về ngôn ngữ, văn hóa và bối cảnh sống, nhưng trước khi biết nói, chúng ta đã biết chuyển động. Một em bé nhận ra sự an toàn qua cái ôm của mẹ trước khi hiểu bất kỳ từ ngữ nào. Một cái cúi đầu, một cái nắm tay hay một ánh nhìn vẫn có thể được cảm nhận, ngay cả khi hai người không nói cùng một ngôn ngữ. Chuyển động không xóa bỏ mọi khác biệt giữa con người, nhưng nó là một trong những cách giao tiếp nguyên sơ và phổ quát nhất mà chúng ta cùng chia sẻ.

Khi có nhiều tâm tư, tôi chuyển động để hiểu rõ mình hơn, Nghệ sĩ múa Diệu Thảo.

Nhà lý luận về chuyển động Rudolf Laban từng viết trong The Mastery of Movement rằng động lực nội tại của cơ thể sẽ tự tạo nên những quy luật biểu đạt và hướng con người đến những giá trị không thể diễn tả hoàn toàn bằng lời. Với ông, chuyển động không đơn thuần là sự dịch chuyển của cơ thể trong không gian, mà là sự biểu hiện của đời sống tinh thần. Có lẽ vì vậy, Rudolf Laban từng nói rằng: “Múa không phải lúc nào cũng cần có khán giả. Trước hết, nó là sự vận động của chính sự sống”.

Tinh thần ấy cũng hiện diện trong Địa đàng vỡ vụn. Tác phẩm không yêu cầu người xem phải hiểu theo một cách nhất định, mà để mỗi người lắng nghe phản ứng của chính mình trước những gì đang diễn ra trên sân khấu.

Khi mình cố ép bản thân phải hiểu một tác phẩm theo một cách nào đó thì sẽ rất dễ cảm thấy bức bối. Đó là sự tiếp nhận mang tính gượng ép, nên rất khó chạm đến cảm xúc thật. Ngược lại, nếu mình để cho suy nghĩ và cảm nhận đến một cách tự nhiên, đón nhận tác phẩm bằng chính trải nghiệm của mình thì mọi thứ sẽ dễ đi vào lòng hơn. Khi đó, mình không chỉ hiểu mà còn cảm nhận được nhiều hơn, Nghệ sĩ múa Lê Mai Anh.

Có lẽ nghệ thuật chưa bao giờ tồn tại để đưa ra một đáp án duy nhất. Có những tác phẩm khép lại bằng một kết luận, nhưng cũng có những tác phẩm chỉ để lại một câu hỏi. Và vốn có những câu hỏi được khơi gợi ra không để trả lời.

-

1. Mua vé: https://forms.gle/GaY46JZnEHvLhJtu9
2. Thông tin vở diễn: https://paradisefractures.netlify.app/