Nương theo phép tuần hoàn của vũ trụ, mùa xuân gieo xuống không gian văn hóa Á Đông một hạt mầm sinh trưởng, để ta biết rằng chẳng có ai yêu Tết Nguyên Đán bằng những người da vàng sống theo lịch tuần trăng.

Mùa xuân ở Á Đông khởi lên từ những mầm non bung nở đến tiết trời dịu dàng khiến ai cũng muốn khắc họa lại vào một bức tranh, treo lên tường và ngắm nghía, ngẫm nghĩ, mong cầu cho một năm mới tươi đẹp. Từ tranh Đông Hồ của người Việt, niên họa của Trung Quốc, tranh khắc gỗ đầu xuân của Nhật Bản, hay tranh dân gian Triều Tiên, dù khác nhau về đường nét và biểu tượng, tất cả đều chung một ý niệm: đưa mùa xuân vào nhà, và đặt hy vọng của con người vào một hình ảnh mộc mạc, hữu tình.

Tết này, nhân dịp dòng tranh Kim Hoàng được “hồi sinh” sau 7 thập kỷ vắng bóng, mời bạn cùng điểm qua nghệ thuật tranh mùa xuân - những niên họa được sáng tác và lưu hành vào thời khắc khởi đầu năm mới mang đậm hơi thở Á Đông.

Tranh Tết Việt Nam: Biểu tượng của ký ức nông nghiệp

Từ nhiều thế kỷ trước, trên khắp đất nước đã hình thành những phường tranh nức tiếng mỗi độ cuối năm: tranh Đông Hồ ở Kinh Bắc (Bắc Ninh), Kim Hoàng ở Hà Tây (nay thuộc Hà Nội), phường Hàng Trống ở Thăng Long, hay tranh làng Sình ở Huế.

Mỗi dòng tranh ra đời trong một không gian văn hóa khác nhau, phục vụ những cộng đồng khác nhau, nhưng đều gặp nhau ở một điểm chung: được mua, được treo, được sử dụng vào dịp Tết như một cách gửi gắm điều lành cho năm mới.

Tranh Kim Hoàng là một dòng tranh dân gian ra đời tại làng Kim Hoàng (nay thuộc Sơn Đồng, Hà Nội), được cho là hình thành vào khoảng nửa sau thế kỷ XVIII. Sau 7 thập kỷ thất truyền do, tranh dân gian Kim Hoàng nay đã được hồi sinh ngoạn mục nhờ tâm huyết của những người yêu di sản.

Khác với giấy điệp của Đông Hồ hay giấy dó của Hàng Trống, tranh Kim Hoàng gây ấn tượng bởi nền giấy nhuộm sắc đỏ, hồng điều hoặc vàng yến rực rỡ, vì thế còn được gọi là “tranh đỏ”. Những sắc đỏ, vàng được pha chế thủ công tạo độ tươi và độ bền cao, khiến bức tranh giữ được vẻ rạng rỡ qua năm tháng, phù hợp với tinh thần hân hoan của mùa đầu năm.

Bên cạnh màu nền nổi bật, dòng tranh này còn dễ nhận diện ở phần thơ đề và các yếu tố mang tính trấn hộ được in kèm trong bố cục. Hình ảnh đời sống thôn quê - từ vật nuôi, con trẻ đến sinh hoạt thường nhật - không chỉ dừng ở tả thực mà được nâng lên thành biểu tượng của phúc lộc và niềm tin dân gian.

Trong hệ thống tranh Tết Việt Nam, tranh Đông Hồ mang tinh thần thuần nông rõ rệt. Giấy điệp lấp lánh ánh vỏ sò, màu sắc lấy từ tự nhiên, bố cục mảng phẳng, đường nét dứt khoát, tất cả tạo nên một ngôn ngữ thị giác giản dị nhưng giàu tính biểu tượng. Con lợn trong bức tranh “Đàn lợn” là hình ảnh tiêu biểu. Với cư dân nông nghiệp, lợn là tài sản tích lũy, là thước đo của sự sung túc. Những vòng xoáy âm dương trên mình lợn gợi sự sinh sôi và hài hòa của trời đất. Gà trống đại diện cho sự tỉnh thức và phẩm chất tốt đẹp. Hay em bé ôm gà, ôm cá biểu trưng cho mong ước nhiều con và dư dả.

Khác với kỹ thuật in mộc bản hoàn toàn của Đông Hồ, tranh Hàng Trống kết hợp in nét và tô màu thủ công, tạo nên sắc độ phong phú, đường nét thanh thoát, bố cục mang tính trang trí cao hơn. Chủ đề của tranh Hàng Trống cũng mở rộng, ngoài tranh Tết cát tường như "Xích hổ thần tướng", “Ngũ hổ”, “Tứ phủ”, còn có tranh thờ và tranh trang trí. Yếu tố tín ngưỡng và Đạo giáo thể hiện rõ nét hơn, cho thấy nhu cầu tâm linh của cư dân đô thị.

Niên họa Trung Hoa: Phú quý và trật tự

Hình thức này phát triển rực rỡ từ thời Minh - Thanh, với bốn trung tâm lớn thường được gọi là “niên họa tứ đại gia”: Duy Phường (Sơn Đông), Dương Liễu Thanh (Thiên Tân), Đào Hoa Ổ (Tô Châu) và Miên Trúc (Tứ Xuyên), mỗi nơi định hình một phong cách riêng về màu sắc, kỹ thuật và biểu tượng.

Khởi nguồn từ tín ngưỡng dân gian và nhu cầu trấn trạch, niên họa ban đầu gắn với hình tượng thần cửa, môn thần - những bức tranh “giữ nhà” nhằm xua tà khí, cầu bình an. Từ đó, dòng tranh dần mở rộng đề tài sang cát tường, phú quý, con đàn cháu đống hay công danh đỗ đạt, phản ánh rõ cấu trúc xã hội và hệ giá trị chịu ảnh hưởng Nho giáo.

Đỉnh cao của niên họa nằm ở kỹ thuật in khắc ván gỗ kết hợp tô màu thủ công, tạo nên bản sắc rực rỡ và bố cục đầy đặn. Dù tương tác và dung hợp với hội họa hàn lâm qua từng thời kỳ, niên họa vẫn giữ được tính nhất quán trong chức năng biểu đạt: dùng hình ảnh để triệu gọi điều lành, đặt ước vọng của con người vào một trật tự thẩm mỹ và tinh thần trọn vẹn.

So với tranh Việt, biểu tượng Trung Hoa thiên về tính thiêng và quyền năng bảo trợ. Tuy vậy, điểm gặp gỡ vẫn nằm ở niềm tin chung, đó là hình ảnh không chỉ để chiêm ngưỡng, mà có thể “mời gọi” điều lành bước vào ngôi nhà khi một năm mới bắt đầu.

“Minhwa” Triều Tiên: Bảo hộ và điềm lành

Tranh dân gian Triều Tiên - Minhwa - mang đến một sắc thái riêng trong cách người Hàn Quốc gửi gắm hy vọng đầu xuân. Minhwa phát triển mạnh vào cuối thời Joseon (thế kỷ 18-19), thường do các họa công vô danh thực hiện để phục vụ tầng lớp bình dân. Khác với hội họa cung đình, Minhwa tự do hơn trong bố cục, màu sắc rực rỡ và giàu tính biểu tượng.

Một trong những đề tài nổi bật là tranh hổ và chim ác là, thường được gọi là “Hojakdo” (호작도, 虎鵲圖 - Hổ Tước đồ). Trong đó, con hổ không được khắc họa quá dữ tợn mà mang dáng vẻ có phần hóm hỉnh, thậm chí ngây ngô. Hổ tượng trưng cho quyền uy và khả năng trấn áp tà khí; trong khi đó, chim ác là (kkachi) được xem là sứ giả báo tin vui. Sự kết hợp này tạo thành một thông điệp kép: xua đuổi điều dữ và đón nhận điều lành trong năm mới.

Bên cạnh đó, các bộ tranh như “Chaekgeori” (책거리 - tranh sách và vật phẩm) lại thể hiện khát vọng học hành, đỗ đạt và thăng tiến - một giá trị quan trọng trong xã hội chịu ảnh hưởng Nho giáo. Hay tranh “Sipjangsaengdo” (십장생도 - Thập Trường Sinh đồ) với mười biểu tượng trường thọ như mặt trời, núi, nước, hươu, rùa, hạc, tùng… phản ánh ước mong sống lâu và hài hòa với tự nhiên.

Trong bối cảnh bán đảo Triều Tiên thời bấy giờ có nhiều biến động lịch sử, nhu cầu được bảo hộ và bình an hiện lên rõ rệt trong các hình tượng ấy.

Nếu Việt Nam gửi gắm niềm tin vào mùa màng, Trung Hoa vào phú quý, Nhật Bản vào sự hài hòa, thì trong Minhwa, người Triều Tiên đặt hy vọng vào sự che chở và điềm lành.

Tranh khắc gỗ Nhật Bản: May mắn và sự hài hòa

Tại Nhật Bản, truyền thống đón năm mới (Shōgatsu) không hình thành một dòng “tranh Tết” riêng biệt như ở Việt Nam hay Trung Hoa. Tuy vậy, trong văn hóa thị giác Edo, các bản in khắc gỗ Ukiyo-e vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc phổ biến hình tượng cát tường mỗi độ xuân về. Bên cạnh đó, người Nhật còn có dòng surimono - những bản in tinh xảo được phát hành theo mùa hoặc dịp đặc biệt, trong đó có năm mới.

Một trong những mô-típ phổ biến nhất là hình ảnh Shichifukujin - Thất Phúc Thần. Bảy vị thần, gồm: Ebisu, Daikokuten, Bishamonten, Benzaiten, Fukurokuju, Jurōjin và Hotei - đại diện cho tài lộc, trường thọ, nghệ thuật, trí tuệ và hạnh phúc. Họ thường xuất hiện trên Takarabune (宝船 - Bảo thuyền), con thuyền chở đầy báu vật cập bến vào đêm đầu năm. Điển hình là bản in ukiyo-e khắc họa Takarabune của Utagawa Hiroshige.

Ngoài ra, các biểu tượng đầu xuân khác như núi Phú Sĩ, chim hạc và mặt trời mọc - tiêu biểu trong những tác phẩm như South Wind, Clear Sky (Gaifū kaisei) của Katsushika Hokusai - cũng được xem là hình ảnh cát tường, gợi liên tưởng đến khởi đầu thuận lợi và trường tồn.

Các biểu tượng trong tranh Nhật Bản thường được đặt trong bố cục tiết chế, nhấn mạnh khoảng trống và nhịp điệu thị giác. Tinh thần thẩm mỹ chịu ảnh hưởng của Zen và mỹ học wabi-sabi khiến hình ảnh cát tường không quá phô trương, mà thiên về gợi mở. Ở đây, hy vọng năm mới không chỉ là đạt được tài lộc hay thành công, mà còn là giữ được sự cân bằng - giữa con người và tự nhiên, giữa vật chất và tinh thần.