Mùa hè của trẻ bắt đầu bằng tiếng ve, còn mùa hè của cha mẹ thường bắt đầu bằng một danh sách những việc cần sắp xếp. Khi lịch học quen thuộc tạm dừng, nhiều phụ huynh phải tự tìm cách tổ chức lại nhịp sinh hoạt của gia đình, từ việc ai sẽ chăm con trong ngày, lựa chọn hoạt động nào phù hợp đến cách cân bằng giữa công việc và thời gian dành cho trẻ.

Những khó khăn này không chỉ xuất hiện ở Việt Nam. Theo khảo sát của nền tảng trị liệu tâm lý trực tuyến Unobravo (Tây Ban Nha), 68% nhà tâm lý học cho biết họ ghi nhận mức độ căng thẳng của phụ huynh gia tăng trong mùa hè. Con số này cho thấy áp lực mùa hè không còn là trải nghiệm riêng lẻ của từng gia đình mà đang phản ánh một vấn đề rộng hơn trong cách cha mẹ hiện đại tổ chức cuộc sống.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn áp lực mùa hè như hệ quả của việc trẻ nghỉ học trong khi cha mẹ vẫn phải đi làm, chúng ta mới chỉ thấy phần nổi của câu chuyện. Đằng sau đó là trách nhiệm giữ cho guồng quay của gia đình không bị xáo trộn.

Bài toán mang tên “nghỉ hè”

Trong năm học, lịch học cố định của trẻ vô tình trở thành một “khung vận hành” giúp gia đình duy trì nhịp sống. Khi “khung vận hành” đó biến mất vào mùa hè, phần việc không chỉ là tìm người trông con mà còn là hàng loạt quyết định nhỏ phải được đưa ra mỗi ngày.

Các nhà tâm lý học gọi trạng thái này là mental load - gánh nặng tinh thần hình thành từ việc phải liên tục ghi nhớ, dự đoán và điều phối cuộc sống gia đình. Đó là trách nhiệm vô hình khi cha mẹ phải mang theo trong đầu “bản đồ vận hành” của cả gia đình, từ lịch đón con mỗi ngày, những điều con cần chuẩn bị cho ngày mai đến những thay đổi có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Dù từng việc riêng lẻ đều nhỏ, sự tích tụ của hàng loạt quyết định ấy khiến nhiều phụ huynh luôn trong trạng thái sẵn sàng xử lý và khó có được một khoảng nghỉ thực sự cho tâm trí.

Khi gánh nặng này kéo dài mà không có thời gian phục hồi, một số phụ huynh có thể rơi vào parental burnout - trạng thái kiệt sức liên quan đến vai trò làm cha mẹ, khiến họ khó tận hưởng việc chăm sóc con cái và luôn cảm thấy mình chưa làm đủ.

Mùa hè trở thành “bài kiểm tra” của việc làm cha mẹ

Trẻ em nhiều thế hệ trước cũng từng có những kỳ nghỉ hè kéo dài. Cha mẹ khi đó vẫn phải đi làm. Tuy nhiên, áp lực mùa hè dường như đang trở thành một chủ đề được nhắc đến nhiều hơn trong những năm gần đây.

Một phần nguyên nhân nằm ở sự thay đổi trong cấu trúc gia đình. Những năm gần đây, quy mô hộ gia đình tại Việt Nam có xu hướng thu hẹp, phản ánh sự phổ biến của mô hình gia đình hạt nhân, nơi trách nhiệm chăm sóc trẻ chủ yếu tập trung vào cha mẹ thay vì được chia sẻ bởi nhiều thế hệ. Ở nhiều gia đình Việt Nam, ông bà vẫn là chỗ dựa quan trọng trong những tháng hè, nhưng sự hỗ trợ ấy không phải lúc nào cũng sẵn có khi nhiều cặp vợ chồng trẻ sống xa quê, ông bà tuổi cao hoặc cùng lúc phải chăm sóc nhiều cháu. Khi mạng lưới hỗ trợ quen thuộc dần thu hẹp, các gia đình có ít lựa chọn hơn trong việc chia sẻ trách nhiệm chăm sóc trẻ vào những tháng hè.

Tuy nhiên, việc thiếu người hỗ trợ chỉ là một phần của câu chuyện. Sự thay đổi sâu sắc hơn nằm ở cách xã hội nhìn nhận việc nuôi dạy con. Nếu trước đây, mục tiêu chủ yếu là bảo đảm trẻ lớn lên khỏe mạnh và an toàn thì ngày nay nhiều phụ huynh còn cảm thấy mình phải tạo ra mọi điều kiện để con phát triển tối đa về học tập, kỹ năng và trải nghiệm sống.

Các nhà nghiên cứu gọi xu hướng này là intensive parenting - mô hình làm cha mẹ đòi hỏi sự đầu tư ngày càng lớn về thời gian, công sức và nguồn lực. Trong mô hình này, cha mẹ không chỉ chịu trách nhiệm bảo đảm cuộc sống hằng ngày của con mà còn cảm thấy mình phải tối ưu hóa từng giai đoạn phát triển của trẻ. Ngay cả việc để con nghỉ ngơi đôi khi cũng trở thành một lựa chọn khiến nhiều phụ huynh băn khoăn. Việc lựa chọn trường học, lớp kỹ năng, hoạt động ngoại khóa hay thậm chí cách sử dụng thời gian rảnh đều được xem là những quyết định có thể ảnh hưởng đến tương lai của trẻ. Khi mọi khoảng thời gian đều có thể được đánh giá dựa trên mức độ “có ích”, mùa hè vô tình trở thành một bài toán phải giải thay vì một khoảng nghỉ để tận hưởng.

Cảm giác ấy càng dễ được khuếch đại trong thời đại mạng xã hội. Mỗi mùa hè, các nền tảng trực tuyến tràn ngập hình ảnh về những chuyến du lịch gia đình, các khóa học quốc tế, trại hè trải nghiệm hay thành tích của trẻ em. Dù chỉ phản ánh một phần thực tế, những hình ảnh được lựa chọn kỹ lưỡng ấy vẫn có thể tạo ra cảm giác rằng một kỳ nghỉ tốt cần được lên kế hoạch cẩn thận và mang lại nhiều giá trị phát triển cho trẻ.

Khi mạng lưới hỗ trợ ngày càng thu hẹp, trong khi kỳ vọng dành cho việc làm cha mẹ ngày càng lớn và liên tục được củng cố bởi môi trường trực tuyến, mùa hè trở thành thời điểm hai áp lực này gặp nhau rõ rệt nhất. Đó cũng là lúc nhiều phụ huynh cảm thấy mình đang phải vượt qua một “bài kiểm tra” không có đáp án đúng.

Đọc thêm: Cha mẹ có nên làm bạn với con cái?

Một mùa hè không cần hoàn hảo

Vì thế, mùa hè trở thành một tấm gương phản chiếu cách xã hội hiện đại đang nhìn nhận việc làm cha mẹ. Khi mọi khoảng thời gian của trẻ đều có thể được cân nhắc dưới góc độ phát triển và lợi ích tương lai, kỳ nghỉ vốn dành cho sự thư giãn cũng dễ biến thành một nhiệm vụ cần hoàn thành.

Có lẽ một mùa hè đáng nhớ được tạo nên từ những khoảnh khắc gia đình thực sự ở bên nhau, thay vì một lịch trình kín đặc những hoạt động được chuẩn bị sẵn. Sau những tháng ngày học tập, món quà ý nghĩa nhất dành cho trẻ đôi khi là sự hiện diện của những cha mẹ vẫn còn đủ năng lượng để cùng các em tận hưởng sự giản đơn của một kỳ nghỉ.