Trước thời khắc ấy là một cuộc chạy đua với thời gian, khi Hà Nội chỉ có vài ngày để chuẩn bị cho buổi lễ chưa từng có.

Bốn ngày cho một buổi lễ lịch sử

Ngày 19/8/1945, cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội toàn thắng. Ba ngày sau, Chủ tịch Hồ Chí Minh rời lán Nà Nưa, xã Tân Trào, tỉnh Tuyên Quang cũ, về Hà Nội, chuẩn bị cho ngày tuyên bố độc lập. Ngày 26/8, tại ngôi nhà số 48 phố Hàng Ngang, giữa lòng Hà Nội, Người triệu tập và chủ trì cuộc họp Thường vụ Trung ương Đảng, bàn những vấn đề trọng đại của một Nhà nước Việt Nam độc lập, trong đó có việc mở rộng thành phần Chính phủ lâm thời, soạn thảo Tuyên ngôn Độc lập và khẩn trương chuẩn bị ngày tuyên bố độc lập. Hai ngày sau, tức ngày 28/8, Chính phủ Lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đã ra Tuyên cáo trước quốc dân đồng bào cũng như toàn thế giới về việc thành lập Chính phủ mới và công bố danh sách Nội các với 13 bộ và 15 vị bộ trưởng.

Cũng trong ngày 28/8, cụ Nguyễn Văn Tố, Bộ trưởng Cứu tế trong Chính phủ cách mạng lâm thời, đưa ông Nguyễn Hữu Đang (1913 - 2007), một nhân vật cốt cán của Hội Truyền bá Quốc ngữ và Hội Văn hóa Cứu quốc, vào Bắc Bộ phủ gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tại đây, ông Đang được giao nhiệm vụ tổ chức lễ ra mắt Chính phủ lâm thời trước quốc dân đồng bào. Ngày 2/9, nhằm đúng Chủ nhật, được ấn định và buổi lễ diễn ra vào buổi chiều để nhân dân ngoại thành Hà Nội cùng các tỉnh lân cận có thể kịp trở về tham dự.

Tính nhanh trong đầu, Nguyễn Hữu Đang nhận ra chỉ còn đúng bốn ngày để chuẩn bị một buổi lễ có ý nghĩa chưa từng có. Trước nỗi lo thời gian quá gấp, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ nói: “Có khó thì mới giao cho chú chứ!”. Rồi Người yêu cầu tối 31/8 phải báo cáo kết quả sơ bộ. Và từ đó, mỗi giờ trôi qua là một giờ quý giá.

Từ đó, Hà Nội bước vào những ngày làm việc khẩn trương chưa từng có. Tại hội quán Trí Tri trên phố Hàng Quạt, lời kêu gọi đồng bào góp sức, góp của cho ngày lễ được truyền đi. Người đăng ký nhận việc, người cho mượn vật liệu, người góp phương tiện, ai có thể làm gì thì nhận phần việc ấy.

Ban tổ chức phải cùng lúc lo trang trí, vệ sinh đường phố, hệ thống phóng thanh, tuyên truyền, tổ chức quần chúng và an ninh.

Lễ đài “thần tốc”

Sáng 1/9, kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh (1920 - 2003) nhận nhiệm vụ thiết kế lễ đài tại khu vực vườn hoa Ba Đình, nơi hôm sau Chủ tịch Hồ Chí Minh sẽ đọc Tuyên ngôn Độc lập. Yêu cầu chỉ vỏn vẹn vài điều: giản dị nhưng trang nghiêm, đủ chỗ cho khoảng 30 người và phải kịp hoàn thành trước giờ diễn ra buổi lễ.

Việc chọn địa điểm và kiểu lễ đài được quyết định ngay trong buổi sáng. Khoảng 9 giờ, ông Ngô Huy Quỳnh đưa ra ba phương án. Đạo diễn điện ảnh, NSND Phạm Văn Khoa (1914 - 1992) - người được giao phụ trách tổ chức xây dựng lễ đài - đã chọn phương án giản đơn nhất, theo hồi ức của ông, là kiểu “vừa dễ làm, vừa mỹ thuật”.

Từ bản vẽ của kiến trúc sư Quỳnh, công việc lập tức được triển khai. Ông Khoa tìm đến một người thợ mộc tên Quyến ở phố Hàng Hành để bắt tay vào thi công. Khoảng giữa trưa, những thanh gỗ đầu tiên bắt đầu được ghép lại giữa Ba Đình. Khung lễ đài được làm bằng gỗ, phủ vải vàng, đỏ; các cột, trụ được chôn thẳng xuống đất để vừa bảo đảm chắc chắn, vừa tiết kiệm thời gian và vật liệu.

Nhiều năm sau, trong bài viết trả lời các câu hỏi của phóng viên Tạp chí Kiến trúc và Đời sống ngày 28/8/1992, cố kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh vẫn nhớ rõ dáng hình của lễ đài năm ấy.

“Nơi dựng lễ đài là bồn cỏ tròn ở giữa Quảng trường Ba Đình, trước các cổng cuốn và cuốn tròn tỳ trên hệ thống cột theo kiểu thức tô-scan Pháp. Công trình này màu vàng nhạt, vòng hai tay ôm lấy phía sau lễ đài màu đỏ cùng với khối cây cổ thụ màu xanh hầu như đóng vai trò "trẩm" theo cách nhìn phong thủy mà bà con không lạ lắm. Màu đỏ, vàng của lễ đài với hai bình hương hai bên, của cờ đỏ sao vàng trên cột cờ lễ đài và trước hàng ngũ đại biểu nhân dân nổi rực rỡ và sống động trước vòm cây nhiệt đới và màu lam vòm trời đất Thăng Long”, ông viết.

Trong khi lễ đài được dựng lên, ông Nguyễn Hữu Đang khẩn trương tập hợp nhân lực và vật lực. Từ kiến trúc sư, thợ mộc đến những nhà công thương hiến tặng vật liệu, những người phụ trách kỹ thuật phóng thanh,... mỗi người một phần việc, tất cả cùng chạy đua với thời gian.

Công việc kéo dài suốt đêm. Khoảng 3 giờ sáng 2/9, lễ đài hoàn tất, tiếp đó là việc mắc loa, đặt micro và hoàn thiện những khâu cuối cùng.

Chưa đầy 24h, giữa Ba Đình đã sừng sững lễ đài nơi vài giờ sau, một mốc son chói lọi nhất của lịch sử dân tộc sẽ diễn ra.

“Đêm trắng” của 75 nhạc công

Trong khi những thanh gỗ được ghép thành lễ đài, ở một nơi khác, công tác chuẩn bị cho ngày Độc lập đầu tiên cũng tất bật diễn ra.

Ngày 20/8/1945, Ban Âm nhạc Giải phóng quân gồm 75 người được thành lập theo lệnh của Ủy ban Tổng khởi nghĩa. Phần lớn họ từng là lính trong đội kèn “Bảo an binh” thuộc Phủ Khâm sai, rồi rời bỏ hàng ngũ cũ để gia nhập cách mạng. Nhiệm vụ của họ là luyện tập âm nhạc phục vụ ngày thành lập nước, trong đó có Tiến quân ca của nhạc sĩ Văn Cao. Nhạc trưởng Đinh Ngọc Liên phụ trách chỉ huy.

Để chuẩn bị cho buổi trình tấu đặc biệt ấy, hai nhạc sĩ Đinh Ngọc Liên và Nguyễn Hữu Hiếu tìm gặp Văn Cao, thống nhất chỉnh sửa hai nốt trong Tiến quân ca: nốt “rê” đầu tiên ở chữ “đoàn” và nốt “mi” ở đoạn giữa chữ “xác” được rút ngắn trường độ, giúp giai điệu thêm khỏe khoắn, trầm hùng.

Đằng sau bản nhạc vang lên trong ngày Độc lập là những ngày tập luyện miệt mài của 75 con người, với nhiều loại nhạc cụ như trumpet, saxophone và các nhạc cụ hơi khác.

Đêm 1/9, khi Hà Nội gần hoàn tất những công việc cuối cùng, cả đội thao thức, hồi hộp, gần như không ai ngủ dù nhạc sĩ Đinh Ngọc Liên nhắc anh em đi ngủ sớm để hôm sau có sức biểu diễn. 1h sáng 2/9, tất cả đã chỉnh tề trong quân phục kaki vàng, đầu đội mũ ca-lô gắn quân hiệu, sốt ruột đi lại trong phòng, chờ đến giờ lên đường.

Bình minh trên Quảng trường Độc lập

Sau một đêm làm việc, những người dựng lễ đài gần như không nhận ra trời đã sáng. Sau này, kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh kể lại, khi đứng trên lễ đài xem xét lần cuối, ông thấy Ba Đình đã ngập trong cờ đỏ sao vàng. Những khẩu hiệu trên nền vải đỏ nổi bật giữa màu xanh của cây và vòm trời. Hai lư hương lớn hai bên lễ đài tỏa khói trầm trong không khí trang nghiêm.

Đúng 14h ngày 2/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ lâm thời bước lên lễ đài, đọc bản Tuyên ngôn Độc lập trước hàng vạn đồng bào, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Khi Người đọc xong, lá cờ đỏ sao vàng từ từ được kéo lên trong phần cử Quốc thiều của 75 nhạc công Ban Âm nhạc Giải phóng quân.

Bốn ngày chuẩn bị, một ngày dựng lễ đài, một đêm thao thức của những người nhạc công. Hàng trăm, hàng nghìn con người góp vào một buổi lễ mà không ai khi ấy có thể biết hết tầm vóc của khoảnh khắc mình đang tạo nên.