Trong ngành thời trang cao cấp, vị trí giám đốc sáng tạo (creative director) được xem là vị trí then chốt, quyết định bản sắc, hình ảnh và định hướng dài hạn của một thương hiệu. Thế nhưng, một nghịch lý dai dẳng vẫn tồn tại: dù phụ nữ chiếm phần lớn lực lượng tiêu dùng của ngành, họ lại hiếm khi hiện diện ở những vị trí quyền lực nhất trong lĩnh vực sáng tạo.
Theo các thống kê của ngành, nữ giới chiếm tới 74% sinh viên theo học thời trang nhưng chỉ khoảng 12% trong số các giám đốc sáng tạo là phụ nữ. Khoảng cách ấy không chỉ dừng lại ở những con số mà phản ánh rõ rệt những rào cản vô hình, định kiến giới và cấu trúc quyền lực lâu đời mà phụ nữ vẫn đang phải đối mặt trong thế giới thời trang xa xỉ.
Khoảng cách giới trong làng thời trang
Câu chuyện của bà Hillary Taymour, nhà sáng lập thương hiệu độc lập Collina Strada tại thành phố New York (Mỹ), là một minh chứng điển hình cho thực tế khắc nghiệt ấy. Đã có thời điểm, bà gần như nắm chắc vị trí giám đốc sáng tạo của một thương hiệu thời trang cao cấp châu Âu - cơ hội hiếm hoi để trực tiếp thiết kế cho hàng triệu phụ nữ trên toàn cầu. Mọi thứ dường như đã vào guồng: bà chuẩn bị hành lý, sắp xếp lại hợp đồng nhà ở tại quận Manhattan, và hình dung về ngày làm việc đầu tiên tại môi trường mới.
Thế nhưng, vào phút chót, thương hiệu ấy lại lựa chọn một nhà thiết kế nam. Bà Taymour không bất ngờ nhưng vẫn không tránh khỏi cảm giác đau lòng. Với bà, đây không phải là một cú sốc đơn lẻ mà là kịch bản bà đã gặp nhiều lần không chỉ trong sự nghiệp của riêng bà mà còn trong hành trình của rất nhiều nhà thiết kế nữ khác trong ngành thời trang xa xỉ.
Quyền lực nam giới trong thiết kế cho phụ nữ
Theo bà Mimma Viglezio, cựu phó chủ tịch Truyền thông Toàn cầu của Gucci, văn hóa nam quyền trong các phòng họp cấp cao khiến những quyết định quan trọng hiếm khi nghiêng về phía phụ nữ. Thậm chí, các yếu tố gắn với thiên chức làm mẹ của người phụ nữ như việc mang thai hay nghỉ thai sản, vẫn bị xem là một dạng “rủi ro” trong quá trình cân nhắc nhân sự.
Trong vài năm trở lại đây, ngành thời trang xa xỉ chứng kiến làn sóng “hoán đổi ghế” ở vị trí giám đốc sáng tạo. Nhà thiết kế người Ý Alessandro Michele rời Gucci để đảm nhận vai trò giám đốc sáng tạo tại Valentino. Ngược lại, ông Pierpaolo Piccioli, người từng gắn bó lâu năm với Valentino, bắt đầu hành trình mới tại Balenciaga. Ở một diễn biến liên quan, ông Demna Gvasalia chuyển từ Balenciaga sang tiếp quản vai trò giám đốc sáng tạo tại Gucci từ người tiền nhiệm Sabato De Sarno.
Dù những thay đổi này tạo ra nhiều xáo trộn và thu hút sự chú ý lớn trong giới mốt, chúng lại khiến không ít người thất vọng về phương diện đa dạng giới. Hai trong số những nữ giám đốc sáng tạo hiếm hoi giữ vị trí hàng đầu suốt nhiều năm qua: bà Maria Grazia Chiuri tại Dior và bà Virginie Viard tại Chanel, đều từng đứng trước những đồn đoán, thay đổi hoặc áp lực kế nhiệm, trong bối cảnh các vị trí then chốt liên tục được trao cho các nhà thiết kế nam như ông Jonathan Anderson (Dior) hay ông Matthieu Blazy (Chanel).
Sự xuất hiện của một số gương mặt nữ như bà Rachel Scott tại Proenza Schouler, hay việc bà Meryll Rogge được bổ nhiệm làm Giám đốc Sáng tạo của Marni, cho thấy ngành thời trang không hoàn toàn đứng yên. Tuy vậy, những chuyển động ấy vẫn còn quá nhỏ bé để có thể thu hẹp đáng kể khoảng cách giới tính trong thế giới thời trang xa xỉ, nơi quyền lực sáng tạo vẫn chủ yếu nằm trong tay nam giới.
Hiện nay, chỉ 10 trong số 33 vị trí giám đốc sáng tạo tại các thương hiệu thời trang nữ thuộc về phụ nữ, và chỉ có hai người là phụ nữ da màu. Những con số này cho thấy thực tế rằng phụ nữ vẫn hiếm khi nắm giữ vị trí quyền lực cao nhất để định hình thời trang xa xỉ. Đáng chú ý, hiện trạng này gần như không khác so với thời của Coco Chanel vào thập niên 1910.
Giới quan sát nhận định vấn đề chưa bao giờ nằm ở năng lực của phụ nữ. Họ liên tục chứng minh giá trị của mình qua các giải thưởng danh giá, những thiết kế tạo hiệu ứng lan truyền toàn cầu, và vai trò “bộ não” phía sau nhiều sản phẩm bán chạy nhất của ngành. Mặc dù vậy, trong môi trường doanh nghiệp, con đường thăng tiến của họ vẫn chậm chạp và gập ghềnh vì bị níu kéo bởi định kiến giới, kỳ vọng xã hội và những chuẩn mực ngầm khó gọi tên.
Tất cả tạo nên một nghịch lý rõ rệt: thị trường thời trang nữ toàn cầu được dự báo sẽ đạt 1.000 tỷ USD vào năm 2027, với khách hàng nữ chiếm phần áp đảo. Ngành công nghiệp này vận hành xoay quanh nhu cầu của phụ nữ nhưng quyền quyết định phụ nữ sẽ mặc gì, muốn gì và được nhìn nhận ra sao vẫn chủ yếu nằm trong tay nam giới.
Khi phụ nữ nắm quyền sáng tạo
Việc các doanh nghiệp ngần ngại đặt phụ nữ vào vị trí lãnh đạo không chỉ là vấn đề bình đẳng giới mà còn là một lựa chọn thiếu logic về mặt kinh tế, nhất là khi hệ quả trực tiếp của nó phản ánh lên lợi nhuận.
Theo các dự báo, thị trường thời trang nữ toàn cầu có thể đạt quy mô 1.000 tỷ USD vào năm 2027, vượt xa thị trường thời trang nam với khoảng 639 tỷ USD. Phụ nữ hiện nắm giữ 80% quyền quyết định chi tiêu tiêu dùng, và họ có xu hướng trung thành với những thương hiệu phản chiếu giá trị, bản sắc và tiếng nói của chính mình.
Dưới sự dẫn dắt của nhà thiết kế nữ Maria Grazia Chiuri tại Dior, tinh thần nữ quyền không còn là thông điệp bên lề mà trở thành kim chỉ nam sáng tạo. Từ những bộ suit phom đồng hồ cát đến chiếc áo thun mang slogan “We should all be feminists”, Dior đã tái định vị hình ảnh thương hiệu, đồng thời chứng kiến doanh thu tăng vọt từ 2,7 tỷ euro năm 2018 lên hơn 9 tỷ euro vào năm 2023.
Thực tế này cho thấy: khi được trao quyền, các nhà thiết kế nữ với bản sắc sáng tạo riêng và tầm ảnh hưởng xã hội sâu rộng hoàn toàn có thể trở thành biểu tượng tiêu dùng, đồng thời là những đại sứ thương hiệu hiệu quả cả về mặt hình ảnh lẫn giá trị kinh doanh dài hạn.
Thương hiệu thời trang Mỹ The Row đạt mức định giá 1 tỷ USD vào năm 2024, chủ yếu nhờ các dòng giày dép và trang phục mang tinh thần bohemian tối giản, được dẫn dắt bởi hai chị em sinh đôi Mary-Kate Olsen và Ashley Olsen, cùng một đội ngũ phần lớn là phụ nữ. Khách hàng tin rằng khi sở hữu sản phẩm của The Row, họ cũng đang chạm vào phần nào phong cách tinh nghịch, sành điệu và kín đáo rất riêng của hai nhà sáng lập.
Tương tự, nhà thiết kế nữ Phoebe Philo, trong vai trò Giám đốc Sáng tạo của Celine giai đoạn 2008 - 2017, đã chứng minh rằng những thiết kế thiết lập chuẩn mực mới cho phụ nữ hiện đại của bà luôn được săn đón trên toàn cầu, không phải vì chạy theo xu hướng mà vì chúng đáp ứng chính xác nhu cầu sống và chuyển động của người mặc.
Lý do nằm ở chỗ các nhà thiết kế nữ thấu hiểu trải nghiệm của khách hàng nữ. Họ chú ý đến những chi tiết tưởng như rất nhỏ nhưng phản ánh trực tiếp đời sống và cơ thể phụ nữ, từ chiếc túi quần quá nhỏ để đựng vật dụng cần thiết, đến những thiết kế hở lưng không thể mặc áo ngực. Đây không phải là những “phần cộng thêm”, mà là cốt lõi của một thiết kế tốt.
Ngược lại, không ít nhà thiết kế nam có xu hướng “đo ni đóng giày” phụ nữ theo những khuôn mẫu định sẵn, biến họ thành một phiên bản “nâng cấp” theo tưởng tượng thẩm mỹ, thay vì xuất phát từ nhu cầu thực tế, để phụ nữ không phải gượng ép hay điều chỉnh bản thân trong từng hoàn cảnh.
Chính vì vậy, ngày càng nhiều nhà thiết kế nữ lựa chọn tự kiến tạo không gian sáng tạo riêng, thay vì chờ đợi một cái gật đầu từ các nhà mốt lớn. Sáu năm sau khi rời Celine, mỗi bộ sưu tập của nhà thiết kế nữ Phoebe Philo vẫn tạo ra sức nóng không kém gì thời điểm tên bà còn đứng sau một thương hiệu lớn. Các nhà thiết kế như Simone Rocha hay Sandy Liang cũng khởi đầu bằng runway độc lập, cửa hàng pop-up và nền tảng Substack dành cho cộng đồng người hâm mộ trung thành.
Ngày nay, “It bag Hall of Fame” (cách gọi không chính thức dành cho những mẫu túi biểu tượng, được giới mộ điệu săn đón và có sức ảnh hưởng lâu dài) xuất hiện ngày càng nhiều thiết kế đến từ The Row, dù thương hiệu này không thuộc các tập đoàn xa xỉ khổng lồ như Louis Vuitton hay Gucci. Điều đó cho thấy: sự hậu thuẫn của các tập đoàn lớn có thể giúp tăng uy tín và độ phủ nhưng không phải điều kiện tiên quyết để tạo dựng thành công lâu dài.
Bài: Cécile Uyên Phương