Có những người từng gặp nhau mỗi ngày nhưng giờ chỉ còn thấy nhau vài lần mỗi tháng hoặc thậm chí là mỗi năm. Họ không còn gọi điện mỗi tối như thời đại học, không còn những cuộc cà phê kéo dài hàng giờ để kể cho nhau nghe mọi chuyện vừa xảy ra trong ngày, những người trưởng thành bước vào những guồng quay riêng, thời gian dành cho tình bạn dường như ngày càng ít đi.
Thế nhưng, những chiếc meme, những đoạn reels hay những bài viết vẫn được thả vào group chat mà không cần thêm nhiều lời giải thích. Thoạt nhìn, đó chỉ là những tương tác rất nhỏ giữa dòng chảy nội dung bất tận trên không gian mạng. Nhưng có lẽ chính những hành động nhỏ ấy đang tiết lộ một điều thú vị về cách con người duy trì sự gần gũi trong thế kỷ 21.
Nếu chỉ nhìn vào nội dung, phần lớn những thứ chúng ta chia sẻ mỗi ngày dường như không có nhiều giá trị thực tiễn. Nhiều nội dung được gửi đi thậm chí còn bị lãng quên chỉ vài phút sau đó. Nhưng có lẽ chúng ta chưa bao giờ thực sự chia sẻ chỉ để truyền tải thông tin. Khi một người chia sẻ cho chúng ta một thứ gì đó, điều được truyền đi không chỉ là hình ảnh hay câu chữ. Nó là một tín hiệu rất nhỏ rằng trong dòng chảy liên tục của hàng trăm thứ xuất hiện hôm đó, đã có một khoảnh khắc chúng ta xuất hiện trong suy nghĩ của một người khác.
Theo một nghĩa nào đó, hành động chia sẻ luôn mang tính xã hội nhiều hơn tính thông tin. Nó giống như một lời nhắc khẽ rằng “tôi vừa nhìn thấy thứ này và nghĩ đến bạn”, “tôi vẫn nhận ra bạn giữa những thứ vụn vặt mỗi ngày”. Những tín hiệu như vậy vốn không mới. Chúng từng tồn tại dưới dạng những tin nhắn hỏi thăm vu vơ, những câu chuyện phiếm không đầu không cuối, hay những cuộc gọi không nhằm mục đích cụ thể.
Nhà nhân chủng học sinh học Robin Dunbar gọi những hành vi đó là social grooming. Ở các loài linh trưởng, đó là hành động chải lông cho nhau để củng cố liên kết xã hội. Với con người, nó thường xuất hiện dưới dạng những cuộc tán gẫu, những câu chuyện phiếm hay những lời hỏi han không mang nhiều nội dung cụ thể.
Điều thú vị là Internet dường như đang tạo ra một phiên bản mới của social grooming. Một meme được gửi đi có thể không giải quyết vấn đề nào nhưng nó giúp duy trì nhận thức rằng một mối quan hệ vẫn còn đó.
Nếu social grooming giải thích vì sao chúng ta chia sẻ thì câu hỏi tiếp theo là điều gì xảy ra khi những điểm chạm rời rạc ấy được lặp lại trong nhiều tháng hay nhiều năm? Vào năm 2007, nhà nghiên cứu về mạng xã hội Leisa Reichelt gọi hiện tượng này là ambient intimacy, tức cảm giác gắn bó được hình thành từ những tiếp xúc nhỏ nhưng liên tục trong môi trường số.
Trước thời đại mạng xã hội, sự thân mật thường gắn với những khoảnh khắc tương đối trọn vẹn. Chúng ta gặp nhau, trò chuyện với nhau hoặc cùng trải qua một trải nghiệm nào đó. Ngày nay, sự gắn kết có thể được duy trì bằng những mảnh thông tin nhỏ hơn rất nhiều. Có thể là một story lướt qua vào buổi sáng, một bài hát được chia sẻ vào buổi chiều hay một meme xuất hiện trong hộp thư vào buổi tối . Từng tương tác riêng lẻ có vẻ không đáng kể, nhưng khi tích lũy qua nhiều tuần, nhiều tháng hay nhiều năm, chúng dần tạo ra cảm giác rằng người kia vẫn hiện diện đâu đó trong đời sống của mình.
Bạn có thể không gặp một người bạn trong nhiều tháng nhưng vẫn biết họ vừa đổi công việc, vừa đi du lịch ở đâu đó hay vừa bắt đầu nghe một nghệ sĩ mới. Những mảnh ghép đời thường ấy không tạo thành một cuộc trò chuyện hoàn chỉnh. Tuy nhiên, chúng giữ cho hình ảnh của người kia không biến mất khỏi nhận thức. Đó là một dạng thân mật mới: thân mật từ xa.
Trong phần lớn lịch sử loài người, biết điều gì đang xảy ra trong cuộc sống của một người cũng đồng nghĩa với việc bạn đang hiện diện trong đó. Chúng ta biết ai đó buồn vì họ kể cho ta nghe. Chúng ta biết một sự kiện quan trọng vì chúng ta đã ở đó khi nó xảy ra.
Nhưng mạng xã hội đã tách rời hai điều vốn từng đi cùng nhau: sự biết và sự có mặt. Ngày nay, ta có thể nhìn thấy rất nhiều về một người mà không thực sự ở trong đời sống của họ. Ta biết họ đang làm gì, đi đâu, thay đổi ra sao nhưng không nhất thiết biết họ đang cảm thấy thế nào, hay điều gì đang thực sự nặng trong họ.
Và đôi khi, chính việc nhìn thấy quá nhiều lại tạo ra một ảo giác ngược rằng mình đã hiểu đủ về một người chỉ vì đã theo dõi họ đủ lâu. Càng quen qua màn hình, ta càng dễ nhầm quen thuộc với thân mật. Cho đến khi cần một cuộc trò chuyện thật sự, và nhận ra giữa hai người đã tồn tại một khoảng cách lớn hơn tưởng tượng.