Tìm kiếm

Trong lịch sử kiến trúc, nhà ở thường bị xem là lĩnh vực “đời thường” so với các công trình biểu tượng. Tuy nhiên, chính trong không gian sống hằng ngày này, nhiều nữ kiến trúc sư đã đưa ra những ý tưởng làm thay đổi cách con người tổ chức đời sống. Những dự án dưới đây không chỉ là thiết kế kiến trúc, mà còn phản ánh bối cảnh xã hội, kinh tế và văn hóa của từng thời kỳ.

Margarete Schütte-Lihotzky: Biến nhà ở thành hệ thống khoa học

Sau Thế chiến I, nhiều thành phố châu Âu đối mặt với khủng hoảng nhà ở nghiêm trọng. Frankfurt triển khai chương trình nhà ở xã hội quy mô lớn nhằm cung cấp căn hộ giá rẻ cho tầng lớp lao động. Trong bối cảnh đó, Margarete Schütte-Lihotzky đã thiết kế Frankfurt Kitchen dựa trên nghiên cứu khoa học lao động và công thái học. Bà phân tích chuyển động của người nội trợ trong bếp, đo khoảng cách di chuyển và sắp xếp thiết bị theo logic tối ưu hóa thời gian.

Margarete Schütte-Lihotzky, sinh năm 1897 trong một gia đình trung lưu sống ở khu Margareten của Vienna. Mặc dù gia đình bà khá tiến bộ vào thời đó, nhưng ban đầu họ không ủng hộ việc bà theo học kiến ​​trúc. Tuy nhiên, nhà thiết kế đã trở thành nữ sinh viên đầu tiên tại trường Kunstgewerbeschule của thành phố, nay là Đại học Nghệ thuật Ứng dụng Vienna.

Thiết kế "căn bếp Frankfurt" đánh dấu một bước ngoặt quan trọng - khi công trình nhà ở bắt đầu được nhìn nhận như một hệ thống được hoạt động tối ưu bằng khoa học. Tuy vướng vào nhiều tranh cãi trong thảo luận của các cá nhân và tổ chức ủng hộ nữ quyền, mô hình bếp nhỏ gọn, hiệu quả này đến nay vẫn trở thành nền tảng cho thiết kế bếp trong căn hộ hiện đại.

Eileen Gray và E-1027: Ngôi nhà hiện đại từ góc nhìn của trải nghiệm sống

Trong những năm 1920-1930, kiến trúc hiện đại phát triển mạnh tại châu Âu, với các nguyên tắc chức năng và hình học rõ ràng. Tuy nhiên, nhiều công trình hiện đại lúc đó bị phê bình là quá lý tính và thiếu sự quan tâm đến trải nghiệm cá nhân. Đi ngược lại với những quy chuẩn cứng nhắc của chủ nghĩa hiện đại, Eileen Gray thiết kế không gian biệt tự E-1027 theo nhịp sinh hoạt của con người, từ hướng ánh sáng, gió biển cho đến sự linh hoạt của nội thất.

Nữ kiến ​​trúc sư đã xây dựng dinh thự riêng của mình như một nơi nghỉ dưỡng yên bình trên vách đá ở vùng Riviera thuộc Pháp dành cho bà và người yêu, với thiết kế nội thất, trang thiết bị và đồ đạc được tùy chỉnh hoàn toàn. Kiến trúc của công trình sử dụng các đặc điểm kiến ​​trúc của Le Corbusier , chẳng hạn như hệ cột bê tông, không gian mở, vườn trên mái và cửa sổ dải ngang.N gôi nhà tích hợp nhiều chi tiết như bàn xoay, tủ âm tường và cửa sổ được tính toán theo hoạt động của người ở. Đây được xem là một trong những công trình sớm nhất đặt trọng tâm vào trải nghiệm sống trong kiến trúc hiện đại.

Denise Scott Brown: Nữ kiến trúc sư thách thức chủ nghĩa hiện đại

Denise Scott Brown là một kiến trúc sư, nhà quy hoạch đô thị và học giả kiến trúc có ảnh hưởng lớn đến sự hình thành của tư duy hậu hiện đại trong kiến trúc thế kỷ 20. Bà sinh năm 1931 tại Zambia (khi đó thuộc Bắc Rhodesia), lớn lên ở Nam Phi, sau đó học và hành nghề tại Anh và Mỹ. Trong giới kiến trúc, Denise Scott Brown thường được nhắc đến cùng chồng và cộng sự của bà là Robert Venturi, với vai trò đồng tác giả của nhiều công trình lý thuyết quan trọng.

Vào giữa thế kỷ 20, chủ nghĩa hiện đại thống trị ngành kiến trúc với khẩu hiệu “form follows function”. Các công trình nhà ở thường được thiết kế theo hình khối tối giản và logic kỹ thuật. Trong bối cảnh đó, Vanna Venturi House (1964) thường được xem là một trong những biểu tượng mở đầu cho kiến trúc hậu hiện đại.

Thay vì theo đuổi hình khối thuần khiết theo tinh thần hiện đại, công trình được tổ chức quanh những "nghịch lý" có chủ ý: mặt tiền gợi cảm giác đối xứng nhưng thực chất lệch trục, quy mô nhỏ song tạo ấn tượng bề thế, không gian nội thất vừa khép kín vừa mở ra nhiều lớp trải nghiệm, còn các chi tiết kiến trúc vừa mang tính biểu tượng, lại vừa phi chức năng.

Theo yêu cầu của mẹ Venturi, không gian sinh hoạt chính của ngôi nhà được bố trí cùng với nhà bếp và một phòng ngủ ở tầng một. Tầng hai bổ sung thêm một phòng ngủ, kho chứa đồ và một sân thượng. Tại đây, Venturi còn tích hợp một chi tiết đặc biệt: một cầu thang “vô định” đặt trong không gian chính. Cầu thang này vươn lên ở một góc khá lạ; ở một mặt phẳng, độ dốc lớn khiến nó gần như không thể sử dụng như một lối đi thông thường. Tuy nhiên, ở mặt phẳng khác, nó lại đóng vai trò như một chiếc thang, giúp tiếp cận và lau những ô cửa sổ cao ở tầng hai.

Tuy nhiên, điều quan trọng không nằm ở những chi tiết riêng lẻ trên, mà ở cách Brown và Venturi sử dụng những yếu tố quen thuộc ấy để thách thức trực tiếp các nguyên tắc hiện đại chủ nghĩa do những kiến trúc sư như Le Corbusier hay Ludwig Mies van der Rohe định hình trước đó.

Sự chồng lớp của những mâu thuẫn này trở thành cách Denise Scott Brown và Venturi định hình một tư duy thiết kế mới, chứng minh kiến trúc không không nên tồn tại trong sự giản lược tuyệt đối mà chấp nhận tính phức hợp và đa nghĩa, nền tảng của chủ nghĩa hậu hiện đại.

Lina Bo Bardi: Khi kiến trúc không còn thống trị cảnh quan

Sau Thế chiến II, Brazil trải qua giai đoạn phát triển đô thị nhanh chóng. Kiến trúc hiện đại tại đây thường tìm cách kết hợp tư duy hiện đại châu Âu với cảnh quan nhiệt đới. Casa de Vidro (1951) của Lina Bo Bardi là ví dụ tiêu biểu. Công trình thường được nhắc đến với hình ảnh phần nhà chính nâng lên khỏi mặt đất bằng những cột mảnh. Tuy nhiên, ý tưởng quan trọng hơn nằm ở cách công trình được thiết kế để sống cùng hệ sinh thái tự nhiên của khu đất, thay vì áp đặt một hình khối kiến trúc lên đó.

Thay vì san phẳng địa hình hay chặt bỏ thảm thực vật, Lina Bo Bardi giữ nguyên cấu trúc cảnh quan và đặt khối nhà kính nhẹ phía trên, cho phép khu vườn tiếp tục phát triển tự do bên dưới. Tầng trệt gần như mở hoàn toàn, khiến ngôi nhà trông như đang lơ lửng giữa tán cây. Theo thời gian, cây cối xung quanh phát triển và dần bao bọc công trình, khiến ranh giới giữa kiến trúc và thiên nhiên trở nên mờ đi.

Với Casa de Vidro, Lina Bo Bardi đã cho thấy kiến trúc không nhất thiết phải chiếm lĩnh hay kiểm soát môi trường, mà có thể tồn tại như một cấu trúc nhẹ nhàng đặt giữa con người và thiên nhiên, tôn trọng hệ sinh thái sẵn có của khu đất. Chính tư duy này đã khiến công trình trở thành một trong những ví dụ sớm và rõ ràng về quan điểm kiến trúc cùng tồn tại với cảnh quan tự nhiên.

Ray Eames: Từ kiến trúc chuẩn hóa đến không gian sống cá nhân

Trong dự án Eames House (1949), Ray Eames cùng chồng là kiến trúc sư Charles Eames đã định hình một cách hiểu mới về nhà ở hiện đại sau Thế chiến II. Ngôi nhà được xây dựng trong khuôn khổ chương trình Case Study Houses Program do Arts & Architecture magazine khởi xướng, với mục tiêu tìm kiếm những mô hình nhà ở có thể sản xuất nhanh, chi phí hợp lý và phù hợp với đời sống của tầng lớp trung lưu Mỹ thời hậu chiến.

Thay vì coi ngôi nhà như một cỗ máy chức năng thuần túy theo tinh thần hiện đại chủ nghĩa, Ray Eames tiếp cận không gian sống như một môi trường sáng tạo linh hoạt với sự hài hòa của kiến trúc, nghệ thuật và đời sống hằng ngày. Khung kết cấu thép tiền chế - lấy cảm hứng từ kiến trúc công nghiệp - được lắp ráp nhanh chóng trên khu đất sườn đồi tại California. Tuy nhiên, bên trong cấu trúc tưởng chừng rất kỹ thuật đó, Ray Eames tổ chức nội thất như một "collage" sống động của đồ vật, sách, tranh và vật liệu tự nhiên.

Những mảng kính lớn mở ra khu vườn bạch đàn phía sau, cho phép ánh sáng và cảnh quan trở thành một phần của không gian sống. Chính sự kết hợp giữa cấu trúc hiện đại và đời sống cá nhân sâu sắc đã khiến Eames House trở thành một trong những hình mẫu quan trọng cho cách thiết kế nhà ở linh hoạt trong thế kỷ 20.

Kazuyo Sejima: Tái cấu trúc ngôi nhà thành một “ngôi làng” đô thị

Văn phòng kiến trúc SANAA, do nữ kiến trúc sư Kazuyo Sejima và Ryue Nishizawa sáng lập, nổi tiếng với những công trình có hình thức tối giản và gần như phi vật chất. Trong lĩnh vực nhà ở, các dự án như Moriyama House (2005) đã đặt ra một cách hiểu mới về không gian sống trong đô thị mật độ cao.

Moriyama House không phải một ngôi nhà đơn lẻ, mà là một tập hợp nhiều khối nhà nhỏ rải rác trên cùng một khu đất. Các khối này chứa các chức năng khác nhau như: phòng ngủ, phòng khách, studio và được kết nối với nhau thông qua các khoảng sân và lối đi ngoài trời.

Cách tổ chức này phá vỡ mô hình nhà ở truyền thống, nơi mọi hoạt động đều diễn ra trong một khối nhà khép kín. Thay vào đó, SANAA tạo ra một cấu trúc giống như một “ngôi làng thu nhỏ”, khiến môi trường giữa trong nhà và ngoài trời tương tác linh hoạt với nhau. Trong bối cảnh Tokyo - một thành phố có mật độ xây dựng cực cao - giải pháp này mang lại một cách tiếp cận mới. Đó là khi nhà ở trở thành một hệ sinh thái không gian bán công cộng. Người ở có thể trải nghiệm ánh sáng, không khí và cảnh quan đô thị ngay trong đời sống hằng ngày.