Tìm kiếm

Trong nhiều năm, lịch sử luôn được xem là một trong những đề tài khó nhất của điện ảnh Việt. Kinh phí lớn, thời gian chuẩn bị kéo dài và yêu cầu cao về tính xác thực khiến dòng phim này xuất hiện khá thưa thớt, chủ yếu gắn với các dự án đặc biệt hoặc những dịp kỷ niệm.

Nhưng khoảng hai năm trở lại đây, bức tranh ấy có nhiều thay đổi. Danh sách phim Việt dự kiến ra mắt từ cuối năm 2026 đến năm 2027 ghi nhận hàng loạt dự án lấy cảm hứng từ lịch sử như Cận kề cái chết, Mật mã Đông Dương, Đất đỏ, Nữ biệt động Sài Gòn, Hoàng hậu cuối cùng, Công nữ Ngọc Hoa hay Tây Sơn thất hổ tướng. Không chỉ số lượng tăng lên, phạm vi đề tài cũng mở rộng, từ chiến tranh và tình báo đến cung cấm, ngoại giao hay giao lưu văn hóa.

Việc nhiều dự án cùng lựa chọn lịch sử cho thấy dòng phim này đang được quan tâm trở lại sau một thời gian dài khá trầm lắng. Từ các hãng phim tư nhân đến những đơn vị sản xuất có yếu tố nhà nước, ngày càng nhiều ê-kíp tìm đến những câu chuyện gắn với lịch sử và văn hóa Việt Nam. Sự xuất hiện đồng thời của các dự án này phản ánh những thay đổi về thị trường, năng lực sản xuất và cách nhìn đối với đề tài từng được xem là nhiều thách thức.

Các dự án lịch sử trong bối cảnh điện ảnh Việt liên tục mở rộng về quy mô sản xuất và số lượng phim ra rạp. Sau nhiều năm chứng kiến sự thành công của các dòng phim gia đình, tâm lý, kinh dị hay hài, các nhà sản xuất bắt đầu tìm kiếm những hướng đi khác để tạo dấu ấn trên thị trường.

Lịch sử trở thành một lựa chọn đáng chú ý trong quá trình tìm kiếm những câu chuyện mới. Với hệ thống nhân vật, sự kiện và giai đoạn phong phú, đề tài này có thể được tiếp cận từ nhiều góc độ từ chiến tranh, chính trị đến đời sống cung đình hay giao lưu văn hóa. Cùng một giai đoạn lịch sử có thể được kể bằng nhiều thể loại khác nhau, từ chính kịch, trinh thám đến phiêu lưu hoặc lãng mạn. Điều đó tạo ra dư địa để các nhà làm phim tiếp tục tìm kiếm những cách kể mới thay vì lặp lại các mô-típ quen thuộc.

Xu hướng này đã xuất hiện từ lâu ở nhiều nền điện ảnh châu Á. Hàn Quốc liên tục làm mới chất liệu lịch sử qua những tác phẩm như The Admiral: Roaring Currents (Đại thủy chiến - 2014), The Throne (Bi kịch triều đại - 2015) hay loạt phim Kingdom (Vương triều xác sống - 2019, 2020), trong khi Trung Quốc khai thác lịch sử từ sử thi chiến tranh như Red Cliff (Đại chiến Xích Bích - 2008) đến các tác phẩm cung đình, võ hiệp lấy bối cảnh nhiều triều đại khác nhau. Tại Thái Lan, The Legend of Suriyothai (2001) hay Love Destiny: The Movie (Ngược dòng thời gian để yêu anh - 2022) cũng cho thấy lịch sử có thể kết hợp với nhiều thể loại, từ chính kịch, lãng mạn đến giải trí đại chúng. Điểm chung của các nền điện ảnh này là họ xem lịch sử như một kho chất liệu có thể liên tục được tái khám phá bằng nhiều cách kể khác nhau. Như tiến sĩ Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam (VFDA), từng nhận định: “Khi cái riêng chạm được tới cái phổ quát, bản sắc sẽ tự nhiên được nhận diện”. Nhìn từ góc độ điện ảnh, điều này phần nào lý giải sức hút của phim lịch sử, khi những câu chuyện gắn với một giai đoạn, một nhân vật hay một cộng đồng cụ thể vẫn có thể vượt qua giới hạn thời gian để chạm đến cảm xúc của khán giả đương đại.

Tuy nhiên, sự trở lại của lịch sử trên màn ảnh không chỉ đến từ phía các nhà sản xuất. Một phần nguyên nhân nằm ở sự thay đổi của chính khán giả. Trong những năm gần đây, các nội dung liên quan đến lịch sử, văn hóa và bản sắc Việt Nam xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội. Một số kênh sáng tạo nội dung lịch sử, phục dựng cổ phục hay giải thích văn hóa truyền thống đã thu hút lượng lớn người theo dõi trên các nền tảng mạng xã hội cho thấy những chủ đề từng bị xem là khô khan đang tìm được cách tiếp cận mới với công chúng trẻ.

Sự quan tâm đó phản ánh một nhu cầu rộng hơn. Đó là mong muốn tìm hiểu về những câu chuyện gắn với chính nơi mình đang sống. Khi thị trường điện ảnh ngày càng cạnh tranh với các nền tảng trực tuyến và nội dung quốc tế, những câu chuyện mang đậm dấu ấn Việt Nam cũng trở thành một lợi thế riêng mà không nền điện ảnh nào khác có thể thay thế. Đây có thể là một trong những lý do khiến các dự án lịch sử nhận được nhiều sự chú ý hơn trước. Khán giả không chỉ tìm kiếm một bộ phim giải trí mà còn muốn nhìn thấy những nhân vật, không gian và câu chuyện gắn với ký ức, văn hóa và lịch sử của chính mình.

Nếu lịch sử luôn là nguồn chất liệu phong phú, vì sao phải đến vài năm gần đây các dự án lịch sử mới xuất hiện với tần suất dày hơn. Có lẽ nguyên nhân không chỉ nằm ở bản thân đề tài mà còn ở những thay đổi của thị trường và năng lực sản xuất. So với nhiều thể loại khác, phim lịch sử đòi hỏi yêu cầu cao ở hầu hết các khâu, từ nghiên cứu tư liệu, thiết kế mỹ thuật, phục trang đến kỹ xảo và hậu kỳ. Trong nhiều năm, đây là rào cản khiến không ít ý tưởng khó có cơ hội trở thành dự án thực tế.

Những năm gần đây, điều kiện sản xuất của điện ảnh Việt có nhiều chuyển biến. Các dự án quy mô lớn xuất hiện thường xuyên hơn, công nghệ kỹ xảo được ứng dụng rộng rãi hơn và các ê-kíp cũng có thêm kinh nghiệm khi xử lý những bộ phim đòi hỏi bối cảnh phức tạp. Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối là một ví dụ cho thấy những đề tài từng được xem là khó thực hiện đã có thể được triển khai ở quy mô lớn hơn trước.

Bên cạnh đó, nguồn lực đầu tư cũng trở nên đa dạng hơn. Nếu trước đây phim lịch sử chủ yếu gắn với các dự án sử dụng ngân sách nhà nước hoặc được thực hiện nhân những dịp kỷ niệm, thì thời gian gần đây nhiều hãng phim và doanh nghiệp tư nhân cũng tham gia phát triển các dự án cùng đề tài. Điều này mở rộng thêm cơ hội hiện thực hóa những bộ phim vốn cần thời gian chuẩn bị dài và chi phí lớn.

Một điểm đáng chú ý khác là nhiều dự án lịch sử được công bố hoặc lên kế hoạch phát hành trong giai đoạn 2025 - 2027, trùng với thời điểm diễn ra nhiều dấu mốc quan trọng của đất nước. Năm 2025 đánh dấu 50 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 - 30/4/2025), đồng thời kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2/9/1945 - 2/9/2025). Trong khi đó, bộ phim Đất Đỏ dự kiến ra mắt năm 2027, nhân dịp 75 năm ngày nữ anh hùng Võ Thị Sáu hy sinh (1952 - 2027). Điều này cho thấy các hãng phim ngày càng chủ động hơn trong việc lựa chọn thời điểm phát triển và giới thiệu dự án, gắn với những giai đoạn công chúng dành nhiều sự quan tâm hơn đến các câu chuyện lịch sử.

Tuy nhiên, đây có lẽ chỉ là một trong nhiều yếu tố. Sự gia tăng của các dự án lịch sử nhiều khả năng là kết quả của nhiều điều kiện cùng hội tụ, từ năng lực sản xuất, nguồn lực đầu tư đến khả năng triển khai những dự án quy mô lớn mà trước đây còn nhiều hạn chế.

Số lượng dự án gia tăng không đồng nghĩa phim lịch sử sẽ dễ dàng chinh phục khán giả. Trên thực tế, đây vẫn là một trong những dòng phim có nhiều áp lực nhất, không chỉ trong quá trình sản xuất mà cả khi bộ phim ra mắt.

Khác với phim lấy bối cảnh đương đại, phim lịch sử luôn đứng trước kỳ vọng lớn về tính xác thực. Từ phục trang, bối cảnh, cách xưng hô đến các chi tiết văn hóa đều có thể trở thành chủ đề tranh luận. Trong bối cảnh mạng xã hội giúp thông tin lan truyền nhanh hơn, những cuộc thảo luận ấy thậm chí xuất hiện ngay từ khi dự án mới công bố tạo hình hoặc dàn diễn viên. Đây cũng là lý do nhiều dự án phải trải qua quá trình phát triển kéo dài trước khi bước vào sản xuất. Hoàng hậu cuối cùng được ê-kíp chuẩn bị trong nhiều năm, trong khi Công nữ Ngọc Hoa cũng dành một khoảng thời gian đáng kể cho giai đoạn nghiên cứu và tiền kỳ trước khi khởi quay.

Tuy nhiên, tính chính xác không phải yếu tố duy nhất quyết định thành công. Lịch sử chỉ cung cấp chất liệu, điều giữ chân khán giả vẫn là câu chuyện được kể trên màn ảnh. Một bộ phim có thể được đầu tư công phu về mỹ thuật nhưng vẫn khó tạo sức hút nếu thiếu nhân vật đủ chiều sâu hoặc xung đột đủ hấp dẫn. Ngược lại, nếu quá ưu tiên yếu tố giải trí mà đơn giản hóa những chi tiết lịch sử quan trọng, tác phẩm cũng dễ tạo ra tranh luận.

Kinh nghiệm từ nhiều nền điện ảnh cho thấy không có một công thức chung cho dòng phim này. Có tác phẩm bám sát tư liệu lịch sử, có tác phẩm chỉ mượn bối cảnh để kể một câu chuyện hư cấu. Dù lựa chọn cách tiếp cận nào, thử thách vẫn là tìm được điểm cân bằng giữa giá trị lịch sử và yêu cầu của điện ảnh.

Sự gia tăng của các dự án khai thác đề tài lịch sử cho thấy chất liệu này đang nhận được nhiều sự quan tâm hơn từ điện ảnh Việt. Tuy nhiên, mức độ thành công của xu hướng này vẫn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, từ cách lựa chọn câu chuyện, phương thức thể hiện đến khả năng đáp ứng nhu cầu của khán giả. Những tác phẩm lần lượt ra mắt trong thời gian tới sẽ là cơ sở quan trọng để đánh giá sức sống lâu dài của dòng phim lịch sử.